Özel İsimler Çevirsek de mi Saklasak, Çevirmesek de mi Saklasak?

Çeviriler -

Özel İsimler Çevirsek de mi Saklasak, Çevirmesek de mi Saklasak?



Söz konusu çeviri zorlukları olunca, bir çevirmeni en çok düşündüren konular nelerdir dersiniz? Bunlardan biri kuşkusuz özel isimlerin çevirisidir. “Özel isimlerin nesi zor” diye düşünenler olacaktır elbet; fakat hemen karar vermemenizi öneriyoruz! Özel isimler nelerdir, neden ve nasıl sorun yaratırlar… İçinizden “Ne diyem Mahmut mu diyem?” dediğinizi duyar gibiyiz.

Genel bir tanım olarak, özel isimler için “benzersiz varlıklara işaret eden sembol ya da ifadeler” diyebiliriz. Bunlar, simgelediği şeyin niteliklerinden tamamen bağımsız, canlı ya da cansız varlıkları simgeleyen Ahmet, Gözde, Ankara, Londra gibi hususi adlar olabilirken; bazen belli bir anlam ya da çağrışımdan türemiş ve zamanla özelleşerek anlamını kaybetmiş Kaz Dağları, Çukurova, Karadeniz gibi isimler de olabiliyor. Çoğul eki gibi ekler almayıp daima büyük harfle yazılan bu adlar, çeviride nasıl sorunlar çıkarıyor dersiniz?


Kaz Dağlarını İngilizceye nasıl çevirirdiniz?

A) Kaz Daglari
B) Kaz Mountains
C) Goose Mountains
D) Mahmut Mountains
E) Mount Ida


(Doğru Yanıt: E şıkkı.)

Özel isimler, 20’li yıllardan 70’li yılların başına dek mutlaka çevrilmesi gereken bir gramer unsuru olarak ele alınıyordu. 70’li yılların ortasından günümüze dek ise, genel eğilim hiç dokunulmayıp aynı bırakılmalarından yana oldu. Gel gör ki, ismi aynı bırakmakla mesele çözülmüş değil. Özel isimlerin metnin özelliği ve bağlama göre değerlendirilmesi gerektiği durumlar yok mu? Var elbet. Bir edebi üründe kişilere veya yerlere verilen özel adlar belirli amaçlarla seçilmişse, bunları çevirmek veya çevirmemek arasında nasıl seçim yapacağız? Bunun için aşağıda bazı yöntemlere değindik:


1.    Yöntemlerden ilki, aslında az önce bahsettiğimiz “olduğu gibi bırakma” metodu. Bu yöntem sayesinde özel isim olduğu gibi hedef metne aktarılırken, duruma göre hedef dilin ses özelliklerine uydurulduğu da oluyor. Örneğin; Yüzüklerin Efendisi kitabının İspanyolca çevirisinde Gamgee adlı karakterin adının çeviri metnine Gamyi olarak aktarıldığını görüyoruz, zira bu ad İspanyol telaffuz alışkanlıklarına daha uygun düşüyor.

2.    Bir diğer yöntem, kaynak metinde “anlam sahibi” bir özel isim varsa ona hedef metinde aynı anlam veya çağrışımı verecek başka bir eşdeğer bulmak. Harry Potter kitaplarının Türkçe çevirilerinde, bunun bir hayli yaratıcı örneklerini görüyoruz. Orijinal metindekilerle çok yakın anlamlar taşıyan Ruh Emici, Düşünseli, Kılkuyruk, Ecel, Ateşoku gibi birçok özel ad, kitabın başarılı çevirmenleri tarafından bulunarak metne yerleştirilmiş.

3.    Başka bir yöntem ise, isimde modifikasyon yöntemi. Bazen belli bir çağrışım ya da sözcük oyununa sahip olan özel isim kaynak metne aktarılırken, birtakım ayarlar yaparak istenen çağrışımı korumak mümkün olabilir. Örneğimiz yine Harry Potter’dan: Kitabın Fransızcaya çevirisinde, orijinalinde yer alan “Tom Marvolo Riddle - I Am Lord Voldemort” anagramını bu haliyle korumak mümkün olmadığından isim Tom Elvis Jedusor olarak modifiye edilmiş ve anagram “Je Suis Voldemort” (benim adım Voldemort) haline getirilmiştir. Akıllıca, değil mi?

4.    Boşa koysak dolmuyor, doluya koysak almıyorsa; son yöntem ise dipnot düşerek özel ismin olayını açıklamak veya bu da mümkün değilse ismi hepten çıkarıp atmak. Bazen çevirmenler de çaresiz kalır!


Napoleon’u Mahmut diye çevirsek olmuyor mu yani?


Özel isimlerin neden sorun yarattığı konusunda zihninizde az çok bir şeyler şekillenmeye başladı değil mi? Gelin bu sorunları biraz daha açalım.


1.    Sembolik anlamlar taşıyan isimlerin hedef dilde benzer anlamları yoksa ve o anlamları taşıyan başka özel adlar da mevcut veya uygun değilse, bu durum çeviride anlam kaybına yol açar. Örneğin, Heidi masalında çocuk karakterin annesinin ismi olan Adelheid kaynak dilde “soyluluk” anlamına geliyor. Fakat çeviride bu anlamı hissettirmek için annenin adını “Asâlet” olarak değiştirmek gerekirdi ki, bu isim de çocuk masalında biraz sırıtıyor mu dersiniz :)

2.    Aile bağlarını simgeleyen bazı adlar veya soyadları, hedef dile aktarılırken anlamını kaybeder. İskandinav dillerinde soyadlarına gelen “-son” ve “-döttir” eklerinin sırayla oğlu ve kızı demek olduğunu düşünürsek, bunları başka dillere çevirirken aynen bırakmamız durumunda, adın taşıdığı anlamı okuyucunun anlaması bir hayli zor. Sahi, Türkçede neden “-oğlu” ile biten soyadları bolca varken “-kızı” diye biten soyadı yok? Araştırmaya değer bir konu.

3.    Sözcük oyunları…  Bu, biz çevirmenleri neredeyse en çok düşündüren nokta demiş miydik? Kaynak dilde isimle ilgili öylesine karmaşık bir sözcük oyunu olur ki bazen, çevirmen kifayetsiz kalır. Bunu örneklemek için, Voldemort’a yeniden hoş geldin diyelim. Aziz dostumuzun ismi aslında epey alengirli çünkü! Eski İngilizce ve Fransızca sözcük biliminde “vol+de+mort” olarak çözümlenen isim, “Ölümün Uçuşu” anlamına geliyor. Latin yorumunda ise bu adın, “Ölme İsteği” şeklinde bir anlamı var. Ağır şekilde kötücül bir karakter olan bu bireyin adı, pek çok dilde ölüm çağrışımları yapacak şekilde tasarlanmış; fakat bunu Türkçeye aktardığımızda anlamını kaybederek sıradan bir özel isme dönüşüyor. Her ne kadar Türk argosunda da “mort olmak” diye bir deyim olsa dahi, bunun her çeşit okuyucu tarafından anlaşılmayacağı aşikâr! Aynı seride Kreacher isminin “Creature” (yaratık) kelimesinden, Lupin isminin “Lupus” (kurt) kelimesinden türetilmiş olması gibi bir dolu güzellik mevcut, fakat Türkçe çeviride tüm bu anlamlar maalesef kaybolmuş. Üzücü, değil mi?


Sonuç olarak, özel adlar o kadar da büyük bir sorun değilmiş gibi görünse bile yer yer başımızın belası olabiliyor. O sebeple bunları çevirirken veya çevirmeyip öylece aktarırken, daima dikkat ve özen içerisinde çalışmak gerekiyor ki verilmek istenen anlam ya da çağrışımlar okuyucuya hissettirilebilsin. Gel gelelim, saydığımız nedenlerden ötürü bir yerlerde anlam kaybı yaşanması her daim olasılık dâhilinde... Gönül isterdi ki tam bir eşdeğer bulmak her zaman mümkün olsun, edebi eserlerimizin lezzeti hiç ama hiç azalmasın!


Make Hogwarts great again!


0
0
0
0
0
0
0

comment-ollang OLLANG ÜYELERİ NE DİYOR?

Yorum Yazın

ollang-avatar

FACEBOOK ÜYELERİ NE DİYOR?